De geschiedenis achter de kerstboom
Tijdens de kerstdagen maken we het graag gezellig in huis. Verreweg de meeste mensen hebben thuis een kerstboom staan deze dagen en velen hangen ook nog wel wat extra's op zoals een kerstkrans bij de deur of een lampjes-boom in de voortuin. Het versieren van de boom is altijd een leuk klusje, zeker wanneer je dit met de familie doet met een kerst-playlist op de achtergrond. Het is onmogelijk om NIET in kerststemming te raken! Maar uh, waar komt die traditie eigenlijk vandaan? En hoe is deze door de jaren heen veranderd?
REGIO - De kerstboom is in veel huishoudens nog steeds hét symbool van kerst. Een boom is dan ook in ongeveer 80 procent van de huishoudens te vinden. Over de keuze voor een echte of kunstkerstboom zijn aardig wat onderzoeken gehouden, met verschillende uitkomsten. Over het algemeen gaat het zo'n beetje 50-50 op. Wel zien kerstboomverkopers een verschuiving dat echte bomen steeds vaker bewust duurzaam gekocht worden. De echte boom is namelijk wel een aardige milieu-impact: er worden bestrijdingsmiddelen gebruikt bij de kweek en ook het transport en de verwerking na de kerstdagen zijn vaak niet heel duurzaam. Een kunstboom die je jaar op jaar gebruikt (De onze is inmiddels zeker 30 jaar oud) is wat dat betreft een betere keuze. Bovendien hoef je met een kunstkerstboom minder te zeulen én je hebt niet de rommel van uitvallende naalden.
Populairste boom
De populairste echte kerstboom in Nederland is de Nordmann-spar die veelal uit Denemarken komt. Deze is geliefd vanwege zijn volle, symmetrische vorm en stevige naalden die minder snel uitvallen. Deze boom duurt echter wel langer om te kweken; tot twaalf jaar voor hij bij u in de kamer een voortijdig einde krijgt. Ze zijn daarom ook relatief duur. Andere soorten die we hier veel zien zijn de Servische spar, blauwspar, Canadese spar en fijnspar. Het kweken van deze bomen is overigens best arbeidsintensief en gebeurt lang niet altijd onder de fijnste arbeidsomstandigheden. Zo komen veel andere soorten uit Zuidoost-Europa, waar de lonen laag zijn en arbeidsomstandigheden niet optimaal.
Duurzame keuze
Milieu Centraal geeft ook diverse tips om duurzamer om te gaan met de boom. Koop bijvoorbeeld een lokaal gekweekte boom, kies voor een biologisch gekweekte boom of neem een boom met grote kluit die na de kerstdagen geplant kan worden. Of lever de boom na de kerstdagen in bij de gemeente zodat deze verwerkt kan worden tot nieuwe grondstof. Boomverbrandingen zijn helaas niet heel duurzaam qua de uitstoot. Kijk voor deze en andere duurzame kerstboom-tips op: www.milieucentraal.nl/spullen-en-kleding/uitgelichte-producten/kerstbomen/
Geschiedenis
De wortels van de kerstboomtraditie reiken veel verder terug dan de christelijke jaartelling, diep in de Germaanse en Romeinse culturen. In de donkerste dagen van het jaar, rond de midwinternacht (de kortste dag), waren groenblijvende bomen zoals de den en de spar een krachtig symbool. Terwijl de natuur om hen heen in een winterslaap verkeerde, stonden deze bomen symbool voor vruchtbaarheid, goddelijkheid en de onvermijdelijke terugkeer van het leven en de lente. De Germanen plaatsten een dennenboom, soms in het midden van hun dorp, en versierden deze met appels en andere attributen om de komst van het nieuwe seizoen aan te kondigen en de geesten gunstig te stemmen.
Met de komst van het Christendom in Europa, werden deze gebruiken geleidelijk geïntegreerd en geherinterpreteerd. De groenblijvende boom werd vaak geassocieerd met de 'paradijsboom' – de boom van kennis van goed en kwaad die op 24 december, de traditionele feestdag van Adam en Eva, voor kerken werd geplaatst. Deze bomen waren versierd met appels (die de zonde symboliseerden) en hosties of suikergoed (die de verlossing symboliseerden).
De vroegste concrete vermelding van een versierde kerstboom in een stedelijke context dateert uit de 16e eeuw in gebieden die nu tot Duitsland en Letland behoren. In Riga, Letland (1510), versierde een lokaal gilde een boom met rozen (symbool voor de Heilige Maagd Maria), danste eromheen en verbrandde hem vervolgens. In 1539 stond er een kerstboom in de kathedraal van Straatsburg. Vanaf de 17e eeuw begonnen met name rijke Duitse families de boom, versierd met appels en noten, binnenshuis te plaatsen.
Aanvankelijk bleef de traditie beperkt tot welgestelde Duitstalige gebieden. Het keerpunt voor de internationale verspreiding kwam in de 19e eeuw, vooral door de Britse adel. Toen prins Albert, de Duitse echtgenoot van Koningin Victoria, in 1848 een illustratie van hun gezin rond een versierde kerstboom in Windsor Castle liet publiceren, verspreidde het gebruik zich razendsnel onder de Britse en Amerikaanse middenklasse en adel. De kerstboom was definitief geadopteerd als een symbool van de gezellige, huiselijke kerstviering. In Nederland waaide de traditie rond 1835 over vanuit Duitsland en werd vooral populair via zondagsscholen en het onderwijs, die de kerstboom gebruikten als onderdeel van hun kerstvieringen.
De kerstbal
Naast de oorspronkelijke appels en noten, is de kerstbal de meest kenmerkende versiering geworden. Deze De kerstbal heeft een dubbele herkomst, deels voortkomend uit de noodzaak en deels uit eeuwenoud bijgeloof. De meest geaccepteerde theorie wijst naar het Duitse stadje Lauscha in de 19e eeuw, een centrum van de glasblazerij. Toen in 1847 een droogte leidde tot een schaarste aan de traditionele appels en noten, bliezen glasblazers glazen bollen als vervanging. Deze werden verzilverd aan de binnenkant om ze te laten glanzen. Door de opkomst van de industriële revolutie werden deze glazen ornamenten betaalbaar en verspreidden ze zich snel.
De Heksenbal: De kerstbal is mogelijk ook afgeleid van de oudere 'heksenbal' of 'wensenbal'. Dit waren grote, verzilverde glazen bollen die in de 18e eeuw in de deuropening of voor het raam werden gehangen.
Het idee was dat hun spiegelende oppervlak boze geesten, heksen of ongeluk zouden afschrikken, hen zouden vangen in hun weerspiegeling, of hun kwade bedoelingen zouden vervormen. De kerstbal nam deze glans en beschermende symboliek mee, maar dan als een decoratie in de boom.
Traditie in beweging
Naast dat mensen vaker kiezen voor een duurzame of kunstkerstboom is er ook nog een andere interessante ontwikkeling: mensen kopen en zetten de bomen steeds vroeger op, zo signaleren ook de tuincentra.
Zo zet naar schatting een kwart van de huishoudens de boom op vóór Sinterklaas.
De helft wacht totdat de goedheiligman weer huiswaarts keert. In de coronaperiode haalden veel mensen het optuigen naar voren om toch dat stukje gezelligheid en afleiding te hebben.
Het vroegtijdig optuigen van de kerstboom is voor sommigen ook een inherente vorm van bescherming tegen de winterdip: het ophangen van de kerstversiering geeft een positief effect op ons geluksgevoel.
Uiteraard kun je hier ook in doorslaan; zo kennen we een familie waar de boom al begin oktober de kamer siert. En wanneer de mussen van het dak vallen in de zomer is de vrouw des huizes zich al aan het verdiepen in de modekleur voor de ballen van dat jaar...
