Medicijntekort blijft probleem

REGIO - Hoewel de gezondheidszorg in Nederland zeker beter kan, mogen we over het algemeen best trots zijn op ons medisch stelsel. Zorg is veelal goed toegankelijk en de levensverwachting van Nederlanders is relatief hoog. Toch zijn er zeker punten die aandacht verdienen, zoals de medicijntekorten. De afgelopen jaren haren we hier meer en meer over. Hoe is dit zo’n probleem geworden en wat kunnen we doen om hier verandering in te brengen?

Op 9 januari was de landelijke Dag van Verantwoord Medicijngebruik. Dit jaar is de zesde editie van deze dag, een initiatief van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik, een neutrale organisatie die de kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid van het geneesmiddelengebruik wil verbeteren. Onder meer door beleid en wetenschap te vertalen naar praktische uitwerkingen voor iedereen die in de dagelijkse praktijk met medicijnen te maken heeft.

De jaarlijkse dag heeft ook altijd een eigen thema. Afgelopen jaar was dit ‘demedicalisering’, met een oproep om geregeld te kijken welke medicijnen mensen slikken en of dit nog past bij hun behoefte. Veel mensen slikken namelijk jarenlang dezelfde medicatie, zonder dat dit geregeld tegen het licht wordt gehouden. Dit jaar staat deze dag in het teken van medicijntekorten. Hier hoorden we de afgelopen jaren al veel over. De focus ligt bij deze dag vooral op de impact die medicijntekorten hebben op de gebruikers hiervan. Daarnaast presenteert het IVM die dag de resultaten van een eigen onderzoek onder deelnemers aan het Medicijnpanel. In de aanloop naar deze dag werden medicijngebruikers ook opgeroepen om hun ervaringen met tekorten te delen bij het landelijke Meldpunt Medicijnen.
 

Dit jaar kwamen de tekorten veel in het nieuws. Niet zonder reden; volgens de Patiëntenfederatie Nederland had ruim de helft van alle medicijngebruikers in Nederland het voorgaande halfjaar last van medicijntekorten. In Nederland gebruiken ongeveer 11 miljoen mensen regelmatig medicijnen; het gaat dus om miljoenen die niet de zorg krijgen die zij nodig hebben. In 2022 waren er 1.514 tekorten aan medicijnen en in 2023 was dit al opgelopen tot 2.292 tekorten. Op de vraag hoe hier mee om werd gegaan antwoordde 45 procent dat ze vervangende medicatie kreeg, 30 procent kreeg de medicijnen veel later, 7 procent kreeg ze helemaal niet meer en 8 procent kreeg een andere dosering mee.

Het moge duidelijk zijn dat al deze ‘oplossingen’ problematisch zijn. Zo kunnen vervangende medicijnen niet altijd de beste keuze zijn voor een patiënt, ook al is de werkzame stof hetzelfde. Een ander medicijn in een andere dosering (waarbij een patiënt bijvoorbeeld een pil moet splitsen of extra in moet nemen) kan zorgen voor verwarring, wat weer verkeerde inname met zicht meebrengt. Het compleet niet leveren van een specifiek medicijn kan ervoor zorgen dat klachten verergeren en patiënten niet meer normaal kunnen functioneren. Dit heeft ook een grote mentale impact; mensen worden onzeker en angstig over hun gezondheid door factoren waar ze zelf geen invloed op hebben.
 

Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen en de Inspectie Gezondheid en Jeugd werken ook op ander vlak om de tekorten op te lossen, zoals het verlenen van toestemming om medicijnen uit het buitenland te halen. Normaliter mag dit niet, omdat het uitgangspunt is dat alle medicijnen die verstrekt worden in Nederland getoetst moeten zijn op veiligheid, kwaliteit en effectiviteit. Via tekortenbesluiten - die momenteel stilliggen - kan hiervoor toestemming verleend worden.
 

Er is niet echt ‘een’ oorzaak aan te wijzen voor de medicijntekorten waar we nu mee te maken hebben. Onder meer het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen en de Nederlandse zorgverzekeraars spreken van een complexe en mondiale situatie. De belangrijkste oorzaken voor tekorten zijn productieproblemen, problemen met de planning en distributie. Daarnaast werken tekorten van medicijn A ook tekorten van medicijn B in de hand, omdat de vraag naar dit alternatief dus ook toeneemt. Verder zijn er simpelweg niet altijd voldoende grondstoffen voor het maken van een specifiek medicijn. Verder kunnen ook faillissementen of ingetrokken vergunningen ervoor zorgen dat een medicijn van de markt verdwijnt.
 

Eén aspect wat vaak aan bod komt in deze context is het preferentiebeleid. Dit is het inkoopbeleid van zorgverzekeraars, die net als u en ik ook proberen zo goedkoop en doeltreffend in te kopen bij leveranciers. De zorgverzekeraars en anderen met concrete kennis benadrukken dat dit beleid zeker niet de hoofdoorzaak is van tekorten. Ook in landen zonder preferentiebeleid zijn er momenteel tekorten. Zelfs als je met flink grotere zak geld aan zou komen, lost dit het inherente probleem van beschikbaarheid niet op, zo is de boodschap.

Al met al is het medicijntekort dus lastig op te lossen aangezien we in Nederland niet echt grip hebben op de bredere productieproblemen. De verwachting is dan ook helaas dat tekorten eerder toe dan af zullen nemen. Zo kampt Nederland met een groeiende vergrijzing, waarbij ook de vraag naar medicijnen toe zal nemen. Er valt dus vooral winst te behalen bij het promoten van een gezonde leefstijl en bewuster voorschrijven van medicatie, om de tekorten terug te dringen.